Vegminne frå opninga av Strynefjellsvegen fekk nytt liv

Frå sliten mur med uleseleg skrift og attgrodd vassblokk til oppussa vegminne, som fortel viktig historie.

Steinmur med inskripsjon i stein, heller framfor og ei vassblokk ståande på hellene.
OPPGRADERT: Vegminnet på Hjelle slik det ser ut no, med oppfriska og lesbar tekst, nye heller i front og vassblokka, som er flytta og reinsa. (Foto: Svein Inge Sunde)
Av Birthe Johanne Finstad Publisert Endra

Vestland fylkeskommune har ansvar for både vegar og kulturminne, og av og til møtest desse. Som her på Hjelle i Oppstryn. Minnesmerket er frå opninga av ein del av Strynefjellsvegen i 1894 og var del av ein vegmur ved Hjelle. Vegen vart bygd på akkord, og vegminnet vart kalla «Pål-akkorden», etter formannen for arbeidet, Paul Andersen. Namnet hans er meisla inn øvst på vegminnet, under står resten av arbeidslaget.

Fotokollasj med tre bilde av stein med tekst. Heilt til venstre er teksten nesten uleseleg, på bildet er han meisla inn på ny, og på bildet til høgre er det lagt på svart måling.
Minnesteinen med namna til arbeidslaget som bygde vegen var ikkje lesbart før oppgraderinga. På bildet til venstre er steinen vaska og skura med varmt vatn og børste. På bildet i midten er bokstavane reinsa og meisla opp att, og på bildet til høgre er bokstavane målte med svart drygolin-måling. (Foto Svein Inge Sunde)

Minnast arbeidarane på vegen

Vestland fylkeskommune vurderer minnesmerket som eit viktig kulturminne fordi det fortel historia om dei som faktisk bygde vegen. Vanlegvis var det ingeniørar eller oppdragsgjevarar som fekk slike minne etter seg. Vegminnet på Hjelle kan såleis sjåast som eit uttrykk for ein norsk, egalitær kulturtradisjon, og for den veksande arbeidarrørsla som kjempa for meir likskap i samtida.

Alle minneplater av denne typen må haldast ved like med jamleg vask og oppfrisking av bokstavane med ujamne mellomrom. Dette er viktig, sidan slike minne – til liks med til dømes gravminne – mister noko av verdien når vi ikkje lenger kan lese namna til dei som skal minnast.

Mur med minnestein med namn, attgrodd med gras i front.
Vassblokka til venstre var attgrodd og ganske usynleg før oppgraderinga av vegminnet. Det var også grodd att med gras inntil muren. (Foto Svein Inge Sunde)

Gjorde teksten lesbar att

Vegminnet på Hjelle var både utviska og attgrodd då lokalhistorieinteresserte i Stryn fatta interesse, og også Norsk vegmuseum på Lillehammer har vore inne i bildet. Minnetavla ligg ved fylkesveg og er såleis eigd av fylkeskommunen, som sette av pengar til å friske oppatt vegminnet.

Steinen med den utviska teksten vart først skura med varmt vatn og børste, før bokstavane vart reinsa og meisla oppatt. Til slutt vart teksten målt med svart måling, og no syner igjen namna på arbeidarane og året for vegopninga.

Heller framfor seinmur, med vassblokk heilt til venstre.
Vassblokka er oppussa og har fått eit "nytt liv", tettare knytt saman med resten av vegminnet. (Foto Svein Inge Sunde)

La heller og ordna vassblokka

Men det var ikkje berre sjølve teksten i muren som vart sett i stand. Framfor muren var det attgrodd med gras, og ved sidan av muren stod ei attgrodd og mosegrodd vassblokk. På plassen framfor muren er det lagt ned steinheller som er fuga med finkorna sand, og vassblokka er henta fram, reinsa og plassert på hellene.

Slike vassblokker stod ofte langs vegane der det var ei grov eller oppkome for vatn. Vatnet vart leia til blokka med ei vassrenne. Det var tenkt til hestar, men også til andre dyr som vart drivne langs vegen. I tillegg kunne vandrande hente seg rennande vatn her.

Steinheller som blir fuga med finkorna sand og vatn.
Dei nye steinhellene framfor muren er fuga med finkorna sand og vatn. (Foto Svein Inge Sunde)

Flest vegkulturminne i landet

Vestland er fylket med flest vegkulturminne i Noreg: Tolv veganlegg er freda, saman med ein ferjekai, to bruer, ein tunnel og to bygningar. Dei fleste er eigde av Statens vegvesen, men nokre, som Salhus ferjekai, er eigde av Vestland fylkeskommune.